[สาระน่ารู้] ห้องสมุดประชาชนอำเภอวังวิเศษ นำเสนอสาระน่ารู้ประวัติศาสตร์การอ่านของไทย เนื่องในวันคล้ายวันประกาศรวมหอพระสมุด 3 แห่ง (12 ตุลาคม พ.ศ. 2448)

ห้องสมุดประชาชนอำเภอวังวิเศษ สกร.ระดับอำเภอวังวิเศษ ขอเชิญชวนประชาชนร่วมย้อนรอยประวัติศาสตร์การศึกษาและการอ่านของประเทศไทย ผ่านคอลัมน์บรรณชวนอ่าน ผ่านสาระน่ารู้ ในหัวข้อ “12 ตุลาคม พ.ศ. 2448: พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงประกาศรวมกิจการหอพระสมุด 3 แห่ง” ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของห้องสมุดสาธารณะแห่งแรกในประเทศไทย

1. เหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์:

เมื่อวันที่ 12 ตุลาคม พ.ศ. 2448 (ค.ศ. 1905) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้รวมกิจการหอพระสมุด 3 แห่ง เข้าด้วยกัน ได้แก่:

  1. หอพระมณเฑียรธรรม

  2. หอพระสมุดวชิรญาณ

  3. หอพุทธสาสนสังคหะ

แล้วพระราชทานนามใหม่ว่า “หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร”

2. สถานที่ตั้งเดิม:

ตั้งอยู่ ณ หอคองคอเดีย (ศาลาสหทัยสมาคมในปัจจุบัน) ภายในพระบรมมหาราชวัง

3. ความสำคัญต่อการศึกษาของไทย:

การรวมหอพระสมุดในครั้งนี้นับเป็น ห้องสมุดสาธารณะแห่งแรกของประเทศไทย และเป็นรากฐานสำคัญที่พัฒนามาเป็น “สำนักหอสมุดแห่งชาติ” ในปัจจุบัน (ซึ่งต่อมาได้ผ่านการโอนย้ายไปสังกัดกรมศิลปากร ในปี พ.ศ. 2476)

“อ่านวันนี้ สร้างอนาคตที่ดีกว่า” ผู้สนใจสามารถเข้ามาศึกษาค้นคว้าหนังสือ ประวัติศาสตร์ไทย และบริการการเรียนรู้ตลอดชีวิตเพิ่มเติมได้ที่ ห้องสมุดประชาชนอำเภอวังวิเศษ

🏛️ ประวัติความเป็นมาและพัฒนาการของหอสมุดแห่งชาติ

1. ยุคปฐมบท: กำเนิดหอพระสมุดหลักทั้ง 3 แห่ง (ก่อน พ.ศ. 2448)

ก่อนที่จะรวมเป็นหอสมุดสำหรับพระนคร ประเทศไทยมีหอพระสมุดสำคัญในราชสำนัก 3 แห่ง ซึ่งทำหน้าที่แตกต่างกัน ดังนี้:
  • หอพระมณเฑียรธรรม: สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ตั้งอยู่ในวัดพระศรีรัตนศาสดาราม (วัดพระแก้ว) เพื่อเป็นที่เก็บรักษาคัมภีร์พระไตรปิฎกฉบับหลวง
  • หอพระสมุดวชิรญาณ: จัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2426 โดยพระราชโอรสและพระราชธิดาในรัชกาลที่ 4 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมชนกนาถ ทำหน้าที่เป็นสโมสรวรรณคดีและห้องสมุดสำหรับกลุ่มเจ้านายและขุนนาง
  • หอพุทธสาสนสังคหะ: สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 ณ วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เพื่อเป็นที่เก็บรวบรวมหนังสือเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา

2. ยุคสถาปนา “หอพระสมุดสำหรับพระนคร” (พ.ศ. 2448 – 2468)

  • พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) มีพระราชดำริว่าประเทศที่เจริญแล้วควรมีหอสมุดประจำชาติเพื่อบริการประชาชน
  • 12 ตุลาคม พ.ศ. 2448: ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวมหอพระสมุดทั้ง 3 แห่งเข้าด้วยกัน และพระราชทานนามว่า “หอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร” เปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าใช้บริการเป็นครั้งแรก ณ หอคองคอเดีย (ศาลาสหทัยสมาคมในปัจจุบัน)
  • พ.ศ. 2459 (รัชกาลที่ 6): เนื่องจากมีหนังสือเพิ่มขึ้นจำนวนมาก โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายหอพระสมุดฯ ออกจากพระบรมมหาราชวัง มายัง “ตึกถาวรวัตถุ” (ตึกแดงริมคลองหลอด ถนนหน้าพระธาตุ) และทำพิธีเปิดเมื่อวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2459

3. ยุคจัดระเบียบและเปลี่ยนชื่อเป็น “หอสมุดแห่งชาติ” (พ.ศ. 2469 – 2504)

  • พ.ศ. 2469 (รัชกาลที่ 7): ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แยกงานบริการออกเป็น 2 ส่วน เพื่อความเหมาะสมตามประเภทเอกสาร:
    • หอพระสมุดวชิราวุธ: ตั้งอยู่ที่ตึกถาวรวัตถุตามเดิม สำหรับเก็บและบริการ “หนังสือฉบับพิมพ์”
    • หอพระสมุดวชิรญาณ: ย้ายไปตั้งที่พระที่นั่งศิวโมกขพิมาน (ในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร) สำหรับเก็บรวบรวม “เอกสารโบราณ หนังสือตัวเขียน คัมภีร์ใบลาน และตู้ลายรดน้ำ”
  • พ.ศ. 2476 (หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง): รัฐบาลจัดตั้ง กรมศิลปากร ขึ้น จึงได้โอนย้ายหอพระสมุดสำหรับพระนครมาเป็นหน่วยงานในสังกัด เรียกว่า “กองหอสมุด” และเปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการเป็น “หอสมุดแห่งชาติ”

4. ยุคอาคารท่าวาสุกรีและการขยายสาขา (พ.ศ. 2505 – พ.ศ. 2550)

  • พ.ศ. 2509: กิจการเติบโตจนตึกถาวรวัตถุไม่สามารถรองรับได้ รัฐบาลจึงอนุมัติงบประมาณสร้างอาคารหอสมุดแห่งชาติแห่งใหม่ เป็นอาคารทรงไทยสูง 5 ชั้น บนเนื้อที่ประมาณ 17 ไร่ ณ บริเวณท่าวาสุกรี ถนนสามเสน และเปิดให้บริการอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2509
  • การขยายบริการ: ในเวลาต่อมาได้เปิดบริการสถานที่สำคัญเพิ่มเติมในบริเวณใกล้เคียง เช่น หอวชิราวุธานุสรณ์ (พ.ศ. 2524) และห้องสมุดดนตรีทูลกระหม่อมสิรินธร (พ.ศ. 2537) รวมถึงเริ่มกระจายจัดตั้งหอสมุดแห่งชาติสาขาประจำภาคและสี่มุมเมือง เช่น สาขาเชียงใหม่ (พ.ศ. 2530) และสาขาสี่มุมเมืองเขตลาดกระบัง (พ.ศ. 2539) เป็นต้น

5. ยุคปัจจุบัน: สู่ “หอสมุดดิจิทัลแห่งชาติ” (ศตวรรษที่ 26 / ทศวรรษ 2020 เป็นต้นไป)

  • ปัจจุบัน สำนักหอสมุดแห่งชาติ สังกัดกรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางคลังปัญญาของประเทศ โดยปรับเปลี่ยนบทบาทภายใต้แนวคิด “120 ปี หอสมุดแห่งชาติ: จารึกอดีต บันทึกปัจจุบัน รังสรรค์อนาคต”
  • ระบบ e-Service และ Digital Library: มีการพัฒนาระบบให้บริการอ่านหนังสือ วารสาร และหนังสือพิมพ์ออนไลน์ ผ่านระบบคลังข้อมูลดิจิทัลเพื่อประชาชน (Digital Center)
  • การสงวนรักษา: ยังคงทำหน้าที่หลักในการอนุรักษ์เอกสารโบราณ คัมภีร์ใบลาน และสมุดไทย ควบคู่ไปกับการแปลงข้อมูลเอกสารล้ำค่าให้อยู่ในรูปแบบดิจิทัล เพื่อให้คนไทยทั่วประเทศและนักวิจัยทั่วโลกสามารถเข้าถึงได้อย่างเท่าเทียมและปลอดภัย

สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม:

  • 📍 ห้องสมุดประชาชนอำเภอวังวิเศษ

  • 📞 โทรศัพท์: 075-291742

  • 🏛️ สังกัด: สกร.ระดับอำเภอวังวิเศษ

ออกแบบโดย dsite.in.th